Nghệ thuật múa

Đặc trưng của múa Hiện đại trong công tác đào tạo - sáng tác múa hiện nay

“Múa là một loại hình nghệ thuật trong đó những tư tưởng và tình cảm của con người nảy sinh trong quá trình giao tiếp xã hội và giao tiếp với tự nhiên được diễn đạt bằng những tác phẩm cụ thể với các hình tượng nghệ thuật được xây dựng từ nhiều phương tiện biểu hiện. Động tác, điệu bộ được cách điệu và âm nhạc là những phương tiện biểu hiện chủ yếu và quan trọng nhất”.

Nghệ thuật múa - nghệ thuật của thị giác và thính giác, là môn nghệ thuật mang tính truyền thông - truyền hình, thuộc thể loại nghệ thuật đa chiều. Tác phẩm nghệ thuật múa là sự thể hiện hoàn hảo mối quan hệ tổng hòa giữa bản thân ý tưởng, hình tượng, ngôn ngữ trên cơ sở không gian nội tại của mỗi tác phẩm.

Cuộc cách mạng công nghiệp vào cuối thế kỉ 18 đầu thế kỉ 19, một nền công nghiệp phát triển đầy năng động, cùng với sự ra đời hàng loạt các phát minh, phát kiến về khoa học và công nghệ nói chung, thì bên cạnh đó là một nền văn hoá nghệ thuật mang nhiều yếu tố mới về hình thức cũng như thể loại ra đời và trong thời điểm xã hội phát triển với nhiều biến động với sự giao thoa giữa cái mới và cái cũ xuất hiện một khuynh hướng mới trong ngôn ngữ nghệ thuật múa đó chính là hệ thống ngôn ngữ Múa hiện đại.

Múa hiện đại tồn tại trong một chỉnh thể cuộc sống mới các yếu tố được đan xen với nhau hình thành nên một phong cách nghệ thuật mới của một thời đại mới.

          Lược đồ sự phân kì của tính hiện đại trong múa:

Cách mạng công nghiệp => hiện đại (1) => năm 2004 hiện đại mang tính đương đại (2) => hiện đại (3).

Cái giá trị hiện đại (1) sau cách mạng công nghiệp đến năm 2004 (2) đã có những cái mới và cho đến các giai đoạn sau nữa. Cái mới (3) phủ nhận cái mới (2), Cái mới (2) phủ nhận cái mới (1). Cái yếu tố đặc sắc của giai đoạn (1) sau nhiều lần bị phủ nhận bởi nhiều giai đoạn sau sẽ trở thành cái truyền thống mang “hơi hướng” của tính hiện đại.    

Múa hiện đại xuất hiện cùng với lối sống mới, với những suy nghĩ mới bên cạnh một nền nghệ thuật múa Ballet cổ điển với những “thước đo” chuẩn mực về nguyên tắc, quy cách, luật động, cách kết cấu về tuyến đội hình, động tác...

Múa hiện đại là sự biểu hiện tư tưởng và tình cảm của con người trong thời đại ngày nay với những hiện thực, yếu tố hiện tại, đời thường được diễn đạt bằng những tác phẩm cụ thể với các hình tượng nghệ thuật được xây dựng từ nhiều phương tiện biểu hiện.

Động tác được phát triển với những luật động mới – chi tiết động tác được chú trọng, điệu bộ được cách điệu và âm nhạc được phát triển là những phương tiện chủ yếu và quan trọng nhất trong hệ thống múa hiện đại.

Để nói rằng “Múa hiện đại là sự biểu hiện tư tưởng và tình cảm của con người trong thời đại ngày nay với những hiện thực, yếu tố hiện tại, đời thường...” như thế không có nghĩa rằng là ta phủ nhận cái yếu tố hiện thực trong các vở Ballet cổ điển mang trong mình sự phản ánh cái thời mà ta gọi nó là Cổ điển. Với khuynh hướng thẩm mỹ cao đẹp lãng mạn, bay bổng, sang trọng, đầy tính nhân văn, triết lý thì hệ thống múa Cổ điển Châu Âu đã tạo cho mình một chỗ đứng vững chắc trong suốt thời kì lịch sử của nền nghệ thuật múa. Bởi xã hội luôn vận động không ngừng, cùng với “hơi thở” cuộc sống hệ thống múa Cổ điển Châu Âu cũng đã dần có sự biến đổi để thích nghi với cuộc sống hiện thực và điều đó đã được chứng minh với những tác phẩm Ballet cổ điển mang tính cách mạng.

Về cái chung, múa hiện đại trước hết là phải mang trong mình tính đương đại, phản ánh cái thời đại mà chủ thể sáng tạo đang sống và nhìn nhận nó bằng con mắt hiện thực, suy nghĩ hiện thực và bản năng hiện thực. Đặc trưng của múa hiện đại nói riêng hay nghệ thuật múa nói chung đều mang những nét tương đồng về tính kết cấu, cái yếu tố mà một tác phẩm nghệ thuật nào cũng phải có, múa hiện đại chỉ khác ở chỗ là cách nó được thể hiện như thế nào, và được người xem cảm nhận nó như thế nào.

  1. Tính kết cấu:

+ Về ngôn ngữ động tác và tuyến đội hình, tuyến múa:

Ngôn ngữ múa hiện đại mang phần nhiều tính ngẫu hứng, mọi tư thế động tác hay sự vận động đều có thể vận dụng vào múa nên nhiều khi ngôn ngữ múa hiện đại ta cảm thấy nó thô mộc, sần sùi, và có nhiều khi lại thấy rất đơn giản, dễ để bắt chước. Ngẫu hứng tự do nhưng bên cạnh đó ngôn ngữ múa hiện đại cũng vẫn tuân thủ một số yếu tố lozich trong luật động cách sáng tạo ra ngôn ngữ múa như luật động, và đâu đấy ta vẫn thấy trong đó cái yếu tố qui phạm của hệ thống múa Cổ điển Châu Âu.

Tuyến đội hình, tuyến múa tựu chung đều mang trong nó nội hàm sự ngẫu hứng, lúc ngang - dọc - tròn, lúc thì nó như là một nắm bi được tung ra sân khấu để mặc cho nó lăn đi đâu thi lăn, lúc thì chỉ là một chấm nhỏ trong không gian rộng lớn. Tuyến đội hình trong múa hiện đại được phá vỡ ra với các mảng khối lệch nhau mang tính phá cách bằng thủ pháp chuyển động nhanh - chậm, thấp - cao; Và một yếu tố cũng đóng một vai trò hết sức quan trọng đó là những khối tạo hình dựa trên âm nhạc vào những điểm lặng hay những cung bậc của tình cảm của con người khối tạo hình đó luôn tạo nên một điểm nhấn, tạo nên một cái “đinh”, một cái “chốt cài chặt vào tâm trí người tiếp nhận” trong dòng chảy của hiện thực đang diễn ra.

Tính phức điệu của múa hiện đại rất cao mang tính nhiều chiều, phức điệu trong động tác, phức điệu trong cách xử lý âm nhạc với bè trên – bè dưới, 2 bè – 3 bè tương ứng thì đó là sự lệch nhau về khoảng cách, gián cách, đối chọi nhau hay chỉ là sự theo đuổi nhau trong cách thể hiện động tác và tuyến đội hình múa; Phức điệu trong đội hình như: khi mọi cử động trên sân khấu đã tĩnh lặng dừng lại thì người xem vẫn cảm thấy một cái gì đó đang chuyển động; lúc chuyển động thì lại thấy cái yếu tố như đang nằm yên.

+ Về ý tưởng sáng tạo:

Tính sáng tạo ý tưởng theo mạch của cuộc sống, mang hình ảnh của cuộc sống thực vào trong tác phẩm với những điều mà dường như người xem luôn cảm thấy quen thuộc và “đâu đó” người xem thấy mình như hiện hữu trong tác phẩm, những ấn tượng về thế giới xung quanh hiện tại. Hiện thực được hình tượng hoá trở thành những nét vẽ chân thực trên sân khấu với những mảng tối sáng, những góc nhỏ khuất của cuộc sống thực, tạo nên nhiều cách nghĩ khác nhau về một vấn đề.

Nhiều khi những ý tưởng sáng tạo của múa hiện đại cũng được xuất phát từ những cảm xúc của âm nhạc, âm thanh. Về không gian và thời gian nhiều khi chỉ là trong những khuôn hình nhỏ hẹp như trong một ngôi nhà duới ánh đèn le lói hay con đường với những phương tiện qua lại, bến xe Bus ... vào một khoảng thời gian nhất định thì mọi vấn đề xảy ra và được người sáng tạo tiếp cận. Nói chung về ý tưởng sáng tạo thì múa hiện đại được tự do hơn, nó hiện thực hơn so với cách cảm, cách nghĩ của hệ thống múa Cổ điển Châu Âu.

Vấn đề được đặt ra là “Có” hay “Không” sự đồng điệu hay lạc điệu trong tư duy của người sáng tác và người thưởng thức? Đó là chính là cái ấn tượng mà người xem cảm nhận được thông qua tác phẩm múa hiện đại.

Như ta đã nói ở trên múa hiện đại mang đến cho người xem cảm xúc nhiều chiều, có khi chỉ là cách nhìn nhận về cuộc sống, lại có khi là một vấn đề về mang tính thời sự ... thì trong khi đó chủ thể sáng tạo, mà ở đây là người biên đạo sáng tác chỉ nói đến con số 5, thần Vệ nữ, sự hỗn loạn, náo nhiệt, hối hả. (Venus in Hanoi). Hay người xem chỉ cảm nhận thông qua tác phẩm đó là sự sống của người nguyên thuỷ khi săn bắt phải hoá thân vào từng con thú thì cuối cùng đó chỉ là “Gửi bức thư lụa”. Cảm nhận về con người, sự gặp gỡ, đối thoại, điểm đến, điểm dừng lại mà tác phẩm “Không đề” mang lại cho người xem các cách cảm – cách nghĩ khác nhau. Với tác phẩm “Trái tim tơ lụa” sự bay bổng nhiều chiều trong luật động chuyển động của diễn viên, sự va chạm giữa con người và con người với nhiều sắc thái khác nhau gặp nhau trong ánh sáng của đèn lồng - trong khi đó ý tưởng xuyên suốt bao trùm tác phẩm mang hình ảnh của diễn viên nam là bộ khung của đèn lồng và diễn viên nữ là lớp vài lụa bên ngoài … Sự khác biệt lớn nhất trong các tác phẩm múa hiện đại đó chính là tính đa nghĩa, đa nghĩa trong cách nhìn nhận, đánh giá, nhận xét; các giá trị đó đồng hành cùng với ý tưởng sáng tạo của biên đạo để từ đó hình tượng hóa trở nên có giá trị hiện thực.

          2. Âm nhạc:

Âm nhạc trong các tác phẩm múa hiện đại gần như không cụ thể, cách xử lý âm nhạc gần như là ngẫu hứng, có thể pha trộn các loại âm thanh, tiếng động lại với nhau mang giai điệu của đời thường như : tiếng chim, tiếng nước chảy, tiếng la hét, rao bán, tiếng kim loại và vào nhau .... âm nhạc lúc này đưa người xem đến gần hơn với hiện thực, với âm hưởng của cuộc sống.

Mặt khác âm nhạc trong các tác phẩm múa hiện đại nhiều khi nó không còn là cái yếu tố giữ nhịp cho diễn viên, người diễn viên không phụ thuộc vào tiết tấu nữa mà lúc đó âm nhạc nó chỉ là sự chen vào kích hoạt những sắc thái của tâm lý tình cảm. Còn về phần của chủ thể sáng tạo thì âm nhạc nhiều khi chỉ là cái yếu tố phụ trợ cho sự ngẫu hứng kể cả trong động tác cũng như trong ý tưởng. Bởi múa hiện đại là cuộc sống, cách cảm, cách nghĩ, cách hành động của người đương đại nên âm nhạc cái giá trị “linh hồn” ấy nhiều khi không cần hiện hữu trong tác phẩm múa hiện đại, nhưng người xem vẫn cảm nhận được cái hồn trong đó bởi nó là cuộc sống thực, cuộc sống của chính mình. Khi cái “linh hồn” đó không lên tiếng không có nghĩa là nó không hiện hữu chỉ bởi vì giác quan thính giác không cảm nhận được, nhưng trong cái khoảng không đó sự nhìn nhận định về vấn đề mà người biên đạo muốn đưa đến hiện ra và cái tâm thức của ngươì xem cảm nhận nó, nhiều khi đó là sự khắc khoải, đau đớn hay niềm vui không nói lên lời ....

          Có một điều phải công nhận rằng từ bước khởi đầu đầy gian nan và công lao rất lớn của những người khai phá khuynh hướng sáng tác mới theo “hơi thở” của thời đại thì ngày nay với đội ngũ biên đạo trẻ thì trong mọi sáng tác của họ đều mang trong mình những phong cách về cái mới mang tính hiện đại và đã không ít những biên đạo gặt hái được những thành công từ những tác phẩm múa mang tính hiện đại như: “Nơi đến” (Lê Vũ Long – Lưu Thu Lan), Tổ khúc múa “Mùa đom đóm” (nhóm HDT, âm nhạc: Hồ Hoài Anh), “Dư âm” (Hồng Phong, âm nhạc: Phan Quyết), “Thiền” (Ly Ly, âm nhạc: Mạnh Tiến).

Sự vận động của lịch sử là rất phức tạp, trong mỗi giai đoạn lịch sử đều có và sẽ còn có những suy nghĩ cá biệt, khi hướng tới, khi lùi lại; đều có và sẽ còn có những thiên hướng khác nhau trong sáng tác nghệ thuật múa nói riêng và nghệ thuật nói chung. Nên cần phải thấy được sự vận động phức tạp của lịch sử và để từ đó có một cách nhìn đúng đắn về thời đại và tính hiện đại trong tác phẩm múa. Mỗi chúng ta là những nhà giáo dục, người vừa làm công việc đào tạo và sáng tạo chắc hẳn cảm nhận trong lòng mình những băn khoăn về nghề nghiệp, về nội dung và phương pháp đào tạo trong hiện tại và tương lai trên tinh thần gìn giữ, kế thừa, phát huy tinh hoa, bản sắc văn hóa Việt Nam cũng như sẵn sàng đón nhận, tiếp thu những khuynh hướng sáng tạo thẩm mỹ hợp với tinh thần dân tộc và xu hướng tất yếu của văn hóa thế giới. 

ThS. Lê Hoàng Phi Long

Các tin liên quan